XXI MIĘDZYNARODOWY FESTIWAL
MUZYKI ORGANOWEJ I KAMERALNEJ W WOLSZTYNIE
31.VII.2016 - 28.VIII.2016

STRONA GŁÓWNA KALENDARIUM HISTORIA OPIS ORGANÓW ORGANIZATORZY I SPONSORZY PLAKAT PŁYTA CD

Organy w kościele p.w. Wniebowstąpienia Pańskiego


Organy w kościele Wniebowstąpienia

W 2014 roku Michał Kocot obronił swoją pracę magisterską „Założenia konstrukcyjne i brzmieniowe instrumentów Ludwiga Hartiga w kontekście działalności szkoły Englerów połowy XIX w.”. Obrona odbyła się w Akademii Muzycznej w Krakowie. Promotorem pracy był dr Krzysztof Urbaniak.

Praca ta jest efektem wieloletnich badań dotyczących działalności Ludwiga Hartiga, budowniczego organów w kościele Wniebowstąpienia Pańskiego. Na podstawie znalezionych wielu dokumentów oraz zachowanych instrumentów, historia organów w tym kościele została znacząco uzupełniona. Podana poniżej historia organów bazuje na pracy Michała Kocota oraz najnowszych odkryć dokonanych w instrumencie.

Historia organów w kościele Wniebowstąpienia Pańskiego zaczęła się w 1698, gdy w kościele miejskim w Sulechowie David Decker zbudował nowy instrument. Wspomniane organy znajdowały się w Sulechowie aż do 1830 roku. Instrument Deckera był remontowany przez Hartiga w 1824 (jeszcze w Sulechowie) oraz na krótko przed przeniesieniem go do Wolsztyna. Organy zostały zamontowane w wolsztyńskiej świątyni przez wielkopolskiego organmistrza Franciszka Żukowskiego (Franz v. Zuchovski). Instrument poświęcono 30 stycznia 1832 roku.

W 1862 roku uznano, że stary instrument jest już zbyt zużyty. Z tego powodu zdecydowano się na wybudowanie nowych organów przez organmistrza Ludwiga Hartiga. Instrument ukończono w 1865 roku. Organy w kościele Wniebowstąpienia są wyposażone w trakturę mechaniczną. Wiatrownice, traktura oraz większość piszczałek jest oryginalna.

Przypuszczalnie Hartig wykorzystał elementy (w tym piszczałki) ze starego instrumentu Deckera. Można o tym sądzić na podstawie wpisów w organach. Najstarszy znaleziony obecnie wpis pochodzi z 1767 roku. Obecne są również inne wpisy, z datami poprzedzającymi budowę kościoła Wniebowstąpienia (np. 1804). Wpis z 1804 roku znajduje się na desce, będące pierwotnie częścią piszczałki subbasu.

W organach Hartiga we Wolsztynie znajduje się olbrzymia liczba wpisów. Można je określić jako pewnego rodzaju graffiti. Na ich podstawie można odtworzyć imiona i nazwiska mieszkańców miasta, ich zawody (na przykład nauczyciel języka greckiego wpisał swoje nazwisko za pomocą liter tego języka), jak również ważne wydarzenia polityczne. Wpisy dokonywane były również przez organmistrzów.

Na podstawie wpisów w organach oraz dokumentacji, można stwierdzić, że w 1929 roku firma Waltera Kraffta przeprowadziła remont organów oraz wymieniła dwa głosy. Przypuszczalnie były to piszczałki znajdujące się w prospekcie instrumentu. Obecnie są one wykonane z cynku, a pierwotnie były cynowe. Według zachowanych dokumentów można przypuszczać, że piszczałki prospektowe zostały razem z dzwonami przekazane na cele wojskowe podczas I wojny światowej. Aktualnie nie można stwierdzić, czy gmina ewangelicka została zmuszona do oddania dzwonów oraz piszczałek, jednakże jest możliwe, że była to własna inicjatywa ówczesnych pastorów oraz rady parafialnej. Marcin Adamczak w książce „Wolsztyn w XIX wieku”, wydanej w 2012 roku, pisze: „Pastor Bruno Drechsler był Niemcem i bardzo cenił swój narodowy obowiązek. W czasie I wojny światowej obowiązywały dostawy żywności dla wojska. Pastor chcąc świecić przykładem, tak sumiennie wywiązywał się z tego obowiązku, że nie tylko sam wychudł, ale doprowadził swoje dzieci do stanu niedożywienia. Wzbudził tym wśród parafian litość, którzy zmuszali go do przyjęcia ofiarowanych mu jaj, drobiu czy kiełbasy.”

Następny remont został przeprowadzony w 1986 roku przez firmę Brändt i Synowie z Wałcza. Od początku Festiwalu, aż do XIX edycji, organami opiekowała się firma Władysława Cepki z Popowa koło Wronek. Do XX edycji Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Organowej i Kameralnej instrument przygotowała firma Adama Olejnika.

W 2002 roku Władysław Cepka dokonał rekonstrukcji głosów Flaute amabile 8' oraz Fugara 4'. Rekonstrukcja polegała na wykonaniu kopii oryginalnych piszczałek Hartiga, z uwzględnieniem menzury, rodzaju drewna i konstrukcji. Działanie to było konieczne, gdyż piszczałki tych głosów były bardzo mocno zniszczone przez kołatka (gatunek chrząszcza żywiącego się drewnem).

Instrument nastrojony jest według temperacji Howarda Willeta Pyle oraz częstotliwości a' = 444,0 Hz (19,6°C). Przypuszczalna temperacja z 1865 roku była podobna do obecnej. Ze znanych temperacji, najprawdopodobniej najbliższa pasująca do pierwotnych wolsztyńskich organów Hartiga z 1865 roku (prawdopodobieństwo 97%), jest Tuner's Guide number 3 z 1840 roku. Częstotliwości dźwięków z oktawy razkreślnej Tuner's Guide number 3 (znalezione metodami informatycznymi dla organów w kościele Wniebowstąpienia) są następujące:

c'cis'd'dis'e'f'fis'g'gis'a'b'h'
264,12 Hz279,56 Hz296,44 Hz314,22 Hz332,52 Hz352,53 Hz373,11 Hz395,62 Hz419,33 Hz444,10 Hz470,78 Hz498,22 Hz


Dyspozycja instrumentu:
Klawiatura Głosy Organmistrz
Manuał I (I):
C-f'''
Bordun
Principal
Flautemajor
Hohlflöte
Trompet
Octave
Cornett (od g)
Doppelflöte
Quinte
Supertoctave
Mixtur
16'
8'
8'
8'
8'
4'
4 fach.
4'
2-2/3'
2'
3 fach. 2'
L. Hartig - 1865
W. Krafft - 1929
L. Hartig - 1865
L. Hartig - 1865
L. Hartig - 1865
W. Krafft - 1929
L. Hartig - 1865
L. Hartig - 1865
L. Hartig - 1865
L. Hartig - 1865
L. Hartig - 1865
Manuał II (II):
C-f'''
Geigen Principal
Gamba
Salicet
Flaute amabile
Principal
Fugara
Waldflöte
8'
8'
8'
8'
4'
4'
2'
L. Hartig - 1865
L. Hartig - 1865
L. Hartig - 1865
W. Cepka - 2002
L. Hartig - 1865
W. Cepka - 2002
L. Hartig - 1865
Pedał (III):
(C-d')
Principalbaß
Subbaß
Pusaune
Flötbaß
Octavbaß
16'
16'
16'
8'
8'
D. Decker ? - 1698
D. Decker ? - 1698
L. Hartig - 1865
L. Hartig - 1865
L. Hartig - 1865 (najniższa oktawa W. Krafft ? - 1929)
Pedalcoppel
Manualcoppel
Calcant


Kontuar


Traktura gry instrumentu


Fragment manuału I (z widocznymi piszczałkami prospektowymi)


Wpis w organach o remoncie z 1929 roku


Wpis w organach z 1767 (najstarszy dotychczas znaleziony)


Złote organy


Widok stołu gry z wyższego chóru

Organy w kościele farnym p.w. NMP Niepokalanie Poczętej


Organy zostały zbudowane w 1879 przez firmę Gebrüder Walter. Posiadają mechaniczną trakturę oraz wiatrownicę stożkową. Instrument jest wyposażony w trzy przelotowe głosy językowe. Przypuszczalnie od czasu powstania organy nie były przebudowywane, również piszczałki prospektowe nie zostały przekazane na działania wojenne podczas I wojny światowej. W latach 2013-14 generalny remont przeprowadziła firma Adama Olejnika. W trakcie XX edycji Festiwalu trwały ostatnie prace związane z generalnym remontem. Podczas prac uzupełniono braki piszczałek w głosach językowych oraz wymieniono część tzw. porcelanek w kluczach rejestrowych kontuaru.

Dyspozycja instrumentu:
Manuał I:
(C-f''')
Bordun
Prinzipal
Hohlflaute
Gamba
Trompete
Oktave
Rohrflaute
Quinte
Supper octave
Mixtur
Cornet
16'
8'
8'
8'
8'
4'
4'
2 2/3'
2'
3-4 fach 2'
3 fach 1'
Manuał II:
(C-f''')
Principal
Aeolina
Salicet
Gedact
Portunal
Fagott Oboe
Octave
Flaut travers
Progressiv harmonica
8'
8'
8'
8'
8'
8'
4'
4'
1-2-3 fach
Pedał:
(C-d')
Principal
Subbaß
Posaune
Octavbaß
Violoncello
16'
16'
16'
8'
8'
Pedal Coppel
Manual Coppel.
Tutti
Forte
Piano
Crescendo
Calcanten ruf.
Evacuant


Kontuar organów farnych



Klucze rejestrowe manuału I oraz II



Klucze rejestrowe pedału (z lewej strony) oraz manuału I



Tabliczka firmowa Gebrüder Waltrer


***
©Parafia Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej, Wolsztyn, 2011,12,13,14,15,16; autor strony: Piotr Wrzeciono
email festiwalu: wolsztyn.festiwal@onet.pl